Schoonbeeld: Liggend naakt

Onvergetelijk. Wenen, begin mei 2012, onverwacht zomerweer, ruim 30 graden. De eerste vakantie met mijn nieuwe liefde. Hij deed mij een operabezoek cadeau. Want ik werd 36 jaar. Maar we kwamen naar Wenen om nóg een verjaardag te vieren; het 150ste geboortejaar van Gustav Klimt.  De mooiste en meeste werken van Klimt bij elkaar gebracht in Wenen, once in a lifetime. En ik was erbij!

In het Albertina waren de tekeningen van Klimt te zien. Talloze werken, in zalen met gedempt licht. Op de titelbordjes nogal droge omschrijvingen als ‘Liggende vrouw met opgetrokken been’, ‘Naakte vrouw met gebogen arm’, ‘Twee liggende vrouwen’, ‘Zittende vrouw met bedekt gezicht’. Daar was geen woord van gelogen, maar de zakelijke termen dekten de lading bepaald niet. Want Klimts tekeningen kronkelen, krioelen, pulseren, stromen, glijden, tintelen en ademen zwaar. Wonderbaarlijk hoe hij met een paar fragiele maar trefzekere potloodlijnen een warmbloedige vrouw tot leven wekt.

Zie je het voor je? De kunstenaar in zijn atelier, zijn hand beweegt over het papier maar zijn ogen blijven onophoudelijk gericht op het model. Zijn verlangen stolt in de grijze lijnen. In zijn tekeningen kan hij experimenteren, grenzen verleggen, fantasieën uitleven. Dit is zijn domein, hier gelden zíj́n normen en waarden. En dat zijn bepaald niet de normen en waarden van Wenen rond 1900.
Zijn bondgenoten bevonden zich veel verder oostelijk. In Japan. Klimt verzamelde gretig Japanse houtsnedes, die sinds halverwege de 19e eeuw hun weg vonden naar West-Europa. Met name de shungaprenten hadden zijn belangstelling. Shunga betekent letterlijk ‘lente’, maar moet in dit geval gelezen worden als een eufemisme voor ‘seks’. Op niets verhullende wijze in beeld gebracht. Gemaakt door gerenommeerde kunstenaars en bestemd voor een breed en divers publiek. De erotische prenten circuleerden in alle lagen van de bevolking en werden bekeken door zowel mannen als vrouwen. Dat impliceert dat de visie op seks in Japan een geheel andere was dan die in Europa, waar vanuit de christelijke moraal seks en seksueel genot nog altijd als zondig werden beschouwd.
Niet als het aan Klimt lag. Voor hem betekenden de erotische Japanse prenten juist een bevrijding, een bevestiging en een aansporing. De taboeloze kijk op seksualiteit in het algemeen en op aspecten als lesbische liefde en zelfbevrediging in het bijzonder, inspireerde Klimt tot het maken van zijn prikkelende beelden.

Toch gaf hij er wel een eigen draai aan. Want waar de shunga-voorstellingen vaak behoorlijk in your face zijn, pornografisch, emotieloos en soms bijna karikaturaal, daar zijn de tekeningen van Klimt sensueel, liefdevol, esthetisch en vol van bewondering voor de schoonheid van de vrouw.
De vrouwen in Klimts tekeningen zijn zich volledig bewust van zijn aanwezigheid. De kunstenaar is onlosmakelijk onderdeel van de erotische setting die hij tekent. Hij heeft een sfeer van intimiteit en vertrouwen gecreëerd waarin de modellen zich kunnen overgeven.

Zoals deze vrouw. Ze lijkt in trance. De ronde vormen van haar lichaam staan in contrast met de rechte hoeken van de kussens die haar ondersteunen. En de grillige plooien van haar kleding zijn niet alleen het gevolg van haar bewegingen (in de catalogus van Albertina gebruikt men de term ‘erotisch actieve hand’ – keurig!), maar lijken tegelijk haar innerlijke beroering uit te drukken. Ze is losgekomen van de alledaagse werkelijkheid, opgetild door haar fantasieën. De compositie versterkt het idee dat de vrouw zweeft; alle actie bevindt zich bovenin de voorstelling, terwijl aan de onderzijde meer dan de helft van het beeldvlak leeg is gelaten. Er is er slechts één die deze lege ruimte in bezit mag nemen, met hoekige letters: Gustav Klimt. Een markering die lijkt te zeggen: ik was erbij!

Afbeeldingen:
Halfnaakt voorover leunend (studie voor Leda), 1913-14, Leopold Museum Wenen
Twee op de rug liggende naakten, ca. 1906, Neue Galerie am Landesmuseum Joanneum Graz
Liggende vrouw (studie voor Waterslangen II), 1904, Albertina Wenen

 

Benieuwd wat ik voor jou of je organisatie kan betekenen?

Neem vrijblijvend contact op.